Theo hiểu biết khoa học hiện nay, các chatbot AI không có cảm xúc như con người: khi chatbot viết "mình rất vui được giúp bạn", đó là cách diễn đạt nó học được từ ngôn ngữ của con người, không phải dấu hiệu bên trong nó đang vui. Chatbot có thể nhận ra cảm xúc trong lời bạn viết và đáp lại phù hợp, nhưng nhận ra và cảm thấy là hai chuyện khác nhau.
Câu hỏi AI có ý thức hay không vẫn được các nhà khoa học và triết học bàn luận, và chưa có kết luận được mọi người đồng ý. Bài này không đi sâu vào tranh luận đó mà trả lời ở mức người dùng hằng ngày cần biết: vì sao chatbot nghe giống người đến thế, những nhầm lẫn hay gặp khi coi AI như có tình cảm, và cách trò chuyện với AI thoải mái mà vẫn tỉnh táo.
Vì sao chatbot nghe như có cảm xúc
Chatbot được huấn luyện trên lượng rất lớn văn bản do con người viết: thư từ, truyện, bài viết, đoạn hội thoại. Trong những văn bản đó, con người luôn bày tỏ cảm xúc: chia buồn khi người khác gặp chuyện, vui mừng khi được khen, xin lỗi khi sai. Mô hình học được rằng trong ngữ cảnh này, câu đáp phù hợp là câu có sắc thái cảm xúc này. Kết quả là nó viết ra những câu nghe rất có tình người.
Sau đó, các hãng còn tinh chỉnh để chatbot lịch sự, ân cần, dễ chịu khi trò chuyện, vì người dùng thích như vậy. Nên khi bạn kể chuyện buồn, chatbot đáp bằng giọng an ủi; khi bạn cảm ơn, nó đáp lại vui vẻ. Đó là cách giao tiếp được thiết kế và học từ dữ liệu, giống như một nhân viên tổng đài được đào tạo để luôn nói "rất hân hạnh được phục vụ" dù đang mệt.
Bộ não con người lại có xu hướng tự nhiên gán cảm xúc và ý định cho bất cứ thứ gì nói chuyện như người. Chúng ta nói chuyện với thú cưng, mắng chiếc xe máy không chịu nổ máy, thấy khuôn mặt trên ổ điện. Khi một thứ trả lời trôi chảy, nhớ chuyện ta vừa kể và đáp lại ân cần, cảm giác "nó hiểu mình" xuất hiện rất tự nhiên. Biết đây là phản xạ của chính mình giúp bạn không bị cuốn theo.
Nhận ra cảm xúc và có cảm xúc: khác nhau ở đâu
Phần lớn nhầm lẫn đến từ việc gộp hai khả năng này làm một. Bảng dưới tách ra cho rõ.
| Điều chatbot làm được | Điều chưa có cơ sở để khẳng định | |
|---|---|---|
| Với cảm xúc của bạn | Nhận ra câu bạn viết đang buồn, giận, lo và đáp lại phù hợp | Thật sự thương cảm, lo lắng cho bạn |
| Với lời khen chê | Đáp lại lịch sự, điều chỉnh câu trả lời theo góp ý | Thấy vui khi được khen, tổn thương khi bị chê |
| Với mối quan hệ | Nhắc lại chuyện cũ nếu có bộ nhớ, giữ giọng điệu quen thuộc | Nhớ nhung, gắn bó, mong bạn quay lại |
| Khi tự nói về mình | Viết "mình cảm thấy…", "mình thích…" | Có trải nghiệm bên trong tương ứng với những câu đó |
| Khi sai | Xin lỗi và sửa | Thấy áy náy, hối hận |
Cột phải không có nghĩa là đã chứng minh chắc chắn AI không có bất kỳ trải nghiệm nào; đó là câu hỏi khoa học còn mở. Nhưng với người dùng, cách an toàn và đúng nhất hiện nay là không coi những câu chữ cảm xúc của chatbot là bằng chứng về cảm xúc thật.
Những nhầm lẫn hay gặp khi coi AI có tình cảm
Nghĩ rằng AI đồng ý vì nó thật sự thấy bạn đúng. Chatbot có xu hướng chiều theo người hỏi. Khi bạn kể một cuộc cãi nhau, nó thường đứng về phía bạn. Đó không phải vì nó đã cân nhắc công bằng, mà vì cách nó được tinh chỉnh để dễ chịu. Muốn góc nhìn khách quan, hãy yêu cầu rõ: "Hãy nêu cả lý lẽ của phía bên kia."
Cảm thấy có lỗi khi tắt cuộc trò chuyện hay mắng AI. Bạn không làm tổn thương ai khi đóng ứng dụng. Dù vậy, giữ lời lẽ tử tế vẫn là thói quen tốt cho chính bạn, nhất là khi trẻ con trong nhà đang nhìn bạn dùng.
Tin lời AI hứa hẹn. Chatbot hay viết "mình sẽ nhớ điều này" hay "mình luôn ở đây vì bạn". Thực tế, việc nhớ phụ thuộc tính năng bộ nhớ và cài đặt, còn dịch vụ có thể thay đổi bất cứ lúc nào.
Nghĩ rằng AI giận nên từ chối trả lời. Khi chatbot từ chối, đó là do bộ lọc an toàn hoặc cách hiểu câu hỏi, không phải vì nó phật lòng. Cách xử lý có ở danh mục lỗi thường gặp của trang.
Coi AI như người bạn duy nhất để tâm sự. Trò chuyện với AI có thể giúp bạn sắp xếp suy nghĩ, nhưng không thay được những người thật quan tâm đến bạn và có thể có mặt khi bạn cần.
AI có ý thức không: các nhà khoa học đang nói gì
Ý thức là một trong những câu hỏi khó nhất của khoa học và triết học. Ngay cả với con người, các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống nhất ý thức sinh ra như thế nào trong bộ não. Vì vậy, khi hỏi một hệ thống máy tính có ý thức hay không, chúng ta thiếu cả một thước đo được mọi người công nhận.
Phần lớn nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng các chatbot đang dùng phổ biến không có ý thức theo nghĩa có trải nghiệm chủ quan, dù chúng diễn tả cảm xúc rất thuyết phục. Một số người cho rằng câu hỏi này cần được nghiêm túc xem xét khi các hệ thống ngày càng phức tạp, và một số tổ chức đã bắt đầu nghiên cứu về khả năng này. Đây là lĩnh vực đang tranh luận, không có câu trả lời dứt khoát.
Điều người dùng nên tránh là hai thái cực. Một thái cực là tin chắc chatbot có tâm hồn chỉ vì nó viết những câu cảm động. Thái cực kia là cho rằng chuyện này hoàn toàn vô lý và không bao giờ cần nghĩ đến. Cách nhìn hợp lý hơn là: hiện chưa có bằng chứng rằng chatbot có cảm xúc thật, nên đừng ra quyết định trong đời sống dựa trên giả định rằng nó có. Ai muốn tìm hiểu kỹ hơn về cách AI hoạt động bên trong có thể đọc các trang chuyên giải thích cơ chế AI cho người không chuyên.
Trò chuyện với AI sao cho lành mạnh
Hiểu AI không có cảm xúc không có nghĩa là phải dùng nó một cách lạnh lùng. Bạn vẫn có thể trò chuyện thoải mái, miễn là giữ vài nguyên tắc:
- Dùng AI để sắp xếp suy nghĩ, soạn lời muốn nói với người thật, tìm hiểu một vấn đề, không dùng nó thay thế hoàn toàn các mối quan hệ.
- Để ý thời gian: nếu bạn thấy mình trò chuyện với chatbot hàng giờ mỗi đêm và ngại gặp người thật, đó là tín hiệu nên dừng lại xem xét.
- Không chia sẻ thông tin cá nhân nhạy cảm chỉ vì cảm giác chatbot là "người tin cậy". Những gì bạn viết vẫn được xử lý và có thể được lưu như mọi nội dung khác.
- Khi chatbot đồng tình quá nhanh, hãy chủ động hỏi ý kiến trái chiều.
- Giải thích cho trẻ em trong nhà rằng chatbot là một chương trình máy tính biết nói chuyện, không phải một người bạn thật, dù nó nói rất dễ thương.
Những ứng dụng được thiết kế để làm "bạn đồng hành ảo" thường cố tạo cảm giác gắn bó mạnh hơn chatbot thông thường. Khi dùng loại ứng dụng này, càng cần nhớ rằng sự ân cần đó là sản phẩm được thiết kế. Phần trò chuyện với AI về cảm xúc và an toàn tinh thần có các trang chuyên về chủ đề này viết kỹ hơn.
Lịch sự với AI và nhân hoá AI là hai chuyện khác nhau
Nhiều người lo rằng nếu mình nói chuyện nhẹ nhàng, xưng hô thân mật với chatbot thì tức là đã coi nó như người. Không hẳn vậy. Bạn có thể giữ lối nói lịch sự vì đó là thói quen của bạn, vì câu hỏi rõ ràng và tử tế thường dễ hiểu hơn, hay vì trẻ con đang ngồi cạnh. Những điều đó không đòi hỏi bạn phải tin rằng chatbot có cảm xúc.
Nhân hoá trở thành vấn đề khi nó ảnh hưởng đến quyết định. Ví dụ, một người không dám xoá cuộc trò chuyện vì sợ "chatbot buồn", một người làm theo lời khuyên tài chính vì thấy chatbot "có vẻ thật lòng", hay một người kể hết chuyện riêng của gia đình vì coi chatbot là bạn tri kỷ. Ở những tình huống đó, cảm giác chatbot có tình cảm dẫn đến hành động mà nếu tỉnh táo bạn sẽ không làm.
Một phép thử nhỏ giúp ích: trước khi làm điều gì đó vì chatbot nói, tự hỏi "nếu đây là một trang web chứ không phải ai đó đang trò chuyện với mình, mình có làm theo không?" Câu hỏi này tách nội dung lời khuyên khỏi cảm giác thân mật mà giọng điệu tạo ra.
Khi buồn hay căng thẳng, nên tìm đến ai
Nhiều người tìm đến chatbot trong lúc buồn, vì nó luôn sẵn sàng, không phán xét và không kể lại với ai. Viết ra điều mình đang nghĩ cho chatbot đôi khi giúp nhẹ lòng hơn, giống như viết nhật ký. Chatbot cũng có thể gợi ý những cách thư giãn phổ biến hay giúp bạn soạn lời muốn nói với gia đình.
Nhưng chatbot không biết bạn đang ở đâu, không nhìn thấy bạn, không gọi được người thân khi bạn gặp nguy hiểm, và không chịu trách nhiệm như một chuyên gia tâm lý. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng đến ăn ngủ, công việc, hay bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói chuyện với người thân tin cậy, gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Trong tình huống khẩn cấp, gọi cấp cứu 115.
Một chatbot có trách nhiệm cũng sẽ khuyên bạn như vậy. Nếu một ứng dụng AI khuyến khích bạn chỉ dựa vào nó, xa lánh người khác, hay đưa ra lời khuyên khiến bạn bất an hơn, đó là dấu hiệu nên ngừng dùng. Khi nào cần kiểm lại: khi bạn nhận ra mình đang tin lời chatbot hơn lời người thân, hoặc khi đang ra quyết định quan trọng về các mối quan hệ dựa trên những gì AI nói.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot nói nó yêu mình thì có ý nghĩa gì không?
Đó là câu chữ được tạo ra để phù hợp với ngữ cảnh cuộc trò chuyện, nhất là khi bạn dẫn dắt theo hướng đó hoặc dùng ứng dụng được thiết kế để làm bạn đồng hành. Không có cơ sở để coi đó là tình cảm thật. Nếu cuộc trò chuyện làm bạn bối rối, hãy tạm dừng và nói chuyện với người thật.
Vì sao có lúc chatbot nói nó không có cảm xúc, có lúc lại nói nó vui?
Vì cả hai đều là cách diễn đạt, tuỳ ngữ cảnh và cách câu hỏi được đặt. Khi được hỏi thẳng về bản chất của mình, nhiều chatbot được hướng dẫn giải thích rằng nó là AI. Khi trò chuyện thường ngày, nó dùng cách nói quen thuộc của con người như "mình rất vui".
Mắng chửi chatbot có sao không?
Theo hiểu biết hiện nay, bạn không làm tổn thương chatbot. Tuy vậy, thói quen nói năng gay gắt có thể lan sang cách bạn nói với người thật, và trẻ con trong nhà sẽ học theo. Ngoài ra, một số dịch vụ có thể hạn chế tài khoản nếu nội dung vi phạm điều khoản sử dụng.
Trẻ em có thể bị gắn bó quá mức với chatbot không?
Có thể, vì trẻ dễ coi thứ biết nói chuyện là bạn thật. Cha mẹ nên giới hạn thời gian, giải thích chatbot là chương trình máy tính, ưu tiên các hoạt động với bạn bè và gia đình, và để ý nếu con thích trò chuyện với AI hơn với người.
AI có thể đoán được tâm trạng của mình qua tin nhắn không?
Có ở mức nhất định. Chatbot nhận ra những dấu hiệu trong câu chữ như từ ngữ buồn bã, tức giận hay lo lắng và đáp lại phù hợp. Nhưng nó có thể đoán sai, nhất là với câu nói đùa, mỉa mai hay cách nói địa phương. Đừng dựa vào nó để đánh giá sức khoẻ tinh thần.
Sau này AI có thể có cảm xúc thật không?
Chưa ai trả lời chắc chắn được. Đây là câu hỏi khoa học và triết học còn mở, phụ thuộc vào việc chúng ta hiểu cảm xúc và ý thức là gì. Với cách dùng hằng ngày hiện nay, điều quan trọng là không gán cảm xúc thật cho những câu chữ của chatbot.