Với người dùng bình thường, AI không nguy hiểm theo kiểu phim khoa học viễn tưởng, nhưng có những rủi ro thật và gần gũi: tin vào thông tin sai, bị lừa bằng giọng nói hay hình ảnh giả do AI tạo, lộ dữ liệu cá nhân khi dán vào chatbot, và phụ thuộc đến mức quên tự suy nghĩ. Những rủi ro này đều phòng được bằng vài thói quen đơn giản.
Những tranh luận lớn về AI ở tầm xã hội, như ảnh hưởng đến việc làm, an toàn của các hệ thống mạnh trong tương lai hay quy định pháp luật, là chuyện các nhà khoa học và nhà quản lý đang bàn và chưa có câu trả lời chung. Bài này tập trung vào phần bạn kiểm soát được: rủi ro nào có thật trong đời sống hằng ngày, rủi ro nào bị phóng đại, và cần làm gì cụ thể để dùng AI an toàn.
Rủi ro thật và nỗi sợ phóng đại
Một cách nhìn thực tế là phân biệt điều thật sự có thể xảy ra với bạn tuần này với những kịch bản nghe đáng sợ nhưng xa vời với đời sống hằng ngày.
| Điều người ta hay lo | Thực tế với người dùng | Mức cần quan tâm |
|---|---|---|
| AI tự ý điều khiển điện thoại, máy tính của mình | Chatbot thông thường chỉ làm những gì bạn yêu cầu trong khung trò chuyện | Thấp, trừ khi bạn cài ứng dụng lạ và cấp quyền rộng |
| Bị lừa bằng giọng nói, video giả người quen | Đã xảy ra và ngày càng dễ làm | Cao, cần có cách xác minh trong gia đình |
| Tin vào thông tin sai do AI trả lời | Xảy ra hằng ngày nếu không kiểm | Cao với sức khoẻ, tiền bạc, giấy tờ |
| Lộ dữ liệu cá nhân | Xảy ra khi bạn dán thông tin nhạy cảm vào công cụ không phù hợp | Trung bình đến cao, tuỳ thói quen |
| AI có ý định xấu với con người | Chatbot hiện nay không có ý định riêng theo nghĩa con người | Là chủ đề nghiên cứu, không phải rủi ro hằng ngày của bạn |
| Trẻ em tiếp xúc nội dung không phù hợp | Có thể xảy ra dù các dịch vụ có bộ lọc | Trung bình, cần cha mẹ đồng hành |
Bảng cho thấy những rủi ro đáng lo nhất lại là những thứ ít được nói đến trong phim ảnh: một cuộc gọi giả giọng con xin tiền, một câu trả lời sai về liều thuốc, một bảng lương bị dán vào chatbot. Đó là chỗ nên dồn sự chú ý.
Rủi ro thứ nhất: thông tin sai trông như thật
Chatbot có thể trả lời sai một cách trôi chảy và tự tin. Với câu hỏi về món ăn hay ý tưởng quà tặng, sai cũng không sao. Nhưng với câu hỏi về triệu chứng bệnh, cách dùng thuốc, quy định pháp luật, khoản vay hay thủ tục giấy tờ, một câu trả lời sai có thể gây thiệt hại thật. Người lớn tuổi và người ít dùng công nghệ dễ tin hơn, vì câu trả lời trông rất chuyên nghiệp.
Ngoài câu trả lời của chatbot, AI còn giúp người khác tạo ra nội dung sai với số lượng lớn: bài viết giả mạo, ảnh dựng cảnh, video cắt ghép, đánh giá sản phẩm giả. Trên mạng xã hội, bạn có thể gặp một bức ảnh thiên tai không có thật hay một đoạn video người nổi tiếng nói điều họ chưa từng nói.
Cách phòng không phức tạp: với thông tin bạn định dựa vào để hành động, kiểm ở nguồn chính thức; với nội dung gây sốc trên mạng, dừng lại trước khi chia sẻ và xem nguồn gốc. Một bài riêng trong danh mục này hướng dẫn chi tiết cách đánh giá câu trả lời của AI đáng tin đến đâu. Với các lĩnh vực như sức khoẻ, pháp luật, tài chính, câu trả lời của AI chỉ nên là bước chuẩn bị trước khi hỏi người có chuyên môn.
Rủi ro thứ hai: lừa đảo dùng AI
Giả giọng người thân. Chỉ cần một đoạn ghi âm ngắn đăng trên mạng xã hội, kẻ gian có thể tạo giọng nói gần giống để gọi điện báo tin khẩn cấp và xin chuyển tiền. Kịch bản thường là tai nạn, bị bắt, cần tiền gấp, đừng nói với ai.
Video giả trong cuộc gọi. Cuộc gọi video ngắn, hình hơi mờ, mạng "chập chờn", người gọi trông giống người quen và nhanh chóng chuyển sang chuyện tiền. Việc thấy mặt không còn là bằng chứng chắc chắn.
Tin nhắn và email viết trôi chảy. Trước đây tin nhắn lừa đảo hay sai chính tả, giờ AI giúp viết mượt mà, đúng giọng ngân hàng hay cơ quan nhà nước.
Ứng dụng AI giả. Ứng dụng mang tên gần giống chatbot nổi tiếng, thu phí hoặc xin quyền truy cập rộng để lấy dữ liệu.
Lời mời "kiếm tiền với AI". Khoá học, nhóm đầu tư, công cụ tự động hứa thu nhập cao. Đây thường là cách lấy tiền của người tham gia.
Lập "mật khẩu gia đình" để chống giả giọng
Cách hiệu quả và rẻ nhất để chống lừa đảo giả giọng là thống nhất trước trong gia đình một cách xác minh. Làm một lần, dùng được lâu dài.
- Họp cả nhà, kể cả ông bà, giải thích ngắn gọn rằng giờ đây giọng nói và hình ảnh có thể bị làm giả.
- Chọn một câu hỏi hoặc từ khoá chỉ người trong nhà biết, không đăng lên mạng bao giờ, ví dụ tên con vật nuôi hồi nhỏ hay một kỷ niệm riêng.
- Thống nhất quy tắc: bất kỳ cuộc gọi nào xin tiền gấp, dù giọng rất giống, đều phải hỏi câu đó.
- Thêm quy tắc thứ hai: cúp máy rồi tự gọi lại vào số quen thuộc của người đó, hoặc gọi cho một người thân khác để xác minh.
- Nhắc lại quy tắc vài tháng một lần, nhất là với người lớn tuổi và trẻ con.
Kẻ gian dựa vào sự hoảng loạn và áp lực thời gian. Một quy tắc đơn giản đã thống nhất trước giúp người nhận cuộc gọi có lý do để bình tĩnh dừng lại. Phần nhận diện và xử lý lừa đảo chi tiết hơn có ở trang AI Bảo Mật.
Rủi ro thứ ba: lộ dữ liệu cá nhân và bí mật
Khi bạn dán nội dung vào chatbot, nội dung đó được gửi lên máy chủ của hãng và xử lý theo điều khoản của dịch vụ. Tuỳ cài đặt, nó có thể được lưu trong lịch sử, được dùng để cải thiện dịch vụ, hoặc được xem lại trong một số trường hợp. Rủi ro tăng lên khi tài khoản của bạn bị người khác truy cập, khi bạn dùng chung tài khoản, hoặc khi bạn dán vào một ứng dụng AI không rõ nguồn gốc.
Nguyên tắc đơn giản: trước khi dán, che thông tin cá nhân và bí mật. Thay tên thật bằng "Khách A", bỏ số căn cước, số tài khoản, địa chỉ cụ thể, mật khẩu, mã xác thực. Không chụp giấy tờ tuỳ thân gửi chatbot. Với tài liệu công ty, làm theo quy định nội bộ và chỉ dùng công cụ được phép.
Bảo vệ tài khoản AI cũng quan trọng như bảo vệ tài khoản email: dùng mật khẩu riêng, bật xác thực hai lớp nếu có, đăng xuất trên máy dùng chung. Một tài khoản chatbot bị chiếm có thể để lộ toàn bộ những gì bạn từng hỏi. Phần cài đặt quyền riêng tư cụ thể có ở danh mục tài khoản và quyền riêng tư của trang.
Những nỗi sợ phóng đại khiến người ta bỏ lỡ lợi ích
Có những người tránh hẳn AI vì nghe nói nó nghe lén, nó lấy hết dữ liệu, nó sẽ thay thế con người, hay đơn giản là thấy nó đáng sợ. Thận trọng là tốt, nhưng tránh hoàn toàn cũng có cái giá: bỏ lỡ một công cụ có thể giúp đọc to văn bản cho người mắt kém, dịch tin nhắn của khách nước ngoài, giải thích một tờ giấy khám bệnh khó hiểu để biết nên hỏi bác sĩ điều gì, hay soạn nhanh một lá đơn.
Nhiều nỗi sợ xuất phát từ tin đồn hoặc từ cách nói giật gân trên mạng. Chuyện điện thoại nghe lén để chọn quảng cáo, chẳng hạn, thường có lời giải thích đơn giản hơn nhiều, như bài riêng trong danh mục này đã phân tích. Chuyện AI "biết hết về bạn" thực ra phụ thuộc vào những gì bạn đã đưa cho nó và cài đặt bạn chọn.
Cách tiếp cận cân bằng là bắt đầu với những việc ít rủi ro, như hỏi công thức nấu ăn hay nhờ viết lại một tin nhắn, rồi mở rộng dần khi đã quen và hiểu giới hạn. Bạn không cần tin tuyệt đối, cũng không cần sợ tuyệt đối. Biết rủi ro nằm ở đâu, bạn mới dùng được phần có ích một cách yên tâm.
Rủi ro thứ tư: phụ thuộc đến mức quên tự nghĩ
Rủi ro này ít được nói đến vì nó diễn ra từ từ. Khi việc gì cũng hỏi AI, từ viết tin nhắn chúc mừng đến quyết định nên mua gì, người ta có thể dần mất tự tin vào khả năng của chính mình. Với học sinh, nhờ AI làm bài thay vì hiểu bài khiến kỹ năng không được rèn. Với người đi làm, chép câu trả lời mà không hiểu có thể dẫn đến sai sót mà mình không nhận ra.
Đây không phải lý do để tránh AI, mà để dùng có chủ đích. Một cách đơn giản là tự làm trước rồi nhờ AI góp ý, thay vì nhờ AI làm rồi chỉ đọc qua. Với những kỹ năng bạn muốn giữ, như viết, tính toán, ra quyết định, hãy thỉnh thoảng làm mà không dùng AI. Với trẻ em, quy tắc "AI giải thích, con tự làm" giúp con vẫn học được.
Cũng nên để ý phụ thuộc về cảm xúc: dành quá nhiều thời gian trò chuyện với chatbot thay cho người thật. Nếu bạn hay người thân có dấu hiệu này, hãy cân bằng lại thời gian và tìm đến những mối quan hệ thật. Khi nào cần kiểm lại: khi nhận cuộc gọi hay tin nhắn xin tiền gấp, khi định làm theo lời khuyên về sức khoẻ, tiền bạc, giấy tờ, và khi nhận ra mình không còn tự làm được việc từng làm được.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em dùng AI có nguy hiểm không?
Có những rủi ro cần quản lý: nội dung không phù hợp lọt qua bộ lọc, chia sẻ thông tin cá nhân, phụ thuộc vào AI để làm bài. Cha mẹ nên kiểm độ tuổi tối thiểu theo điều khoản của dịch vụ, bật tính năng quản lý gia đình nếu có, ngồi cùng con những lần đầu và trò chuyện cởi mở về cách dùng.
Làm sao nhận ra ảnh hay video do AI tạo?
Có thể để ý các chi tiết bất thường như bàn tay, chữ viết, ánh sáng, chuyển động môi không khớp tiếng, nhưng AI ngày càng giỏi nên những dấu hiệu này không còn đáng tin. Cách chắc hơn là xem nguồn gốc nội dung, đối chiếu với các cơ quan báo chí chính thống và nghi ngờ nội dung gây sốc không rõ nguồn.
Có nên đăng giọng nói, video của mình lên mạng xã hội không?
Không cần ngừng hẳn, nhưng nên giới hạn người xem với các nội dung có giọng nói và gương mặt rõ, nhất là của trẻ em. Quan trọng hơn là thống nhất cách xác minh trong gia đình, vì kẻ gian có thể lấy mẫu giọng từ nhiều nguồn khác nhau.
AI có thể bị dùng để hack tài khoản của mình không?
Kẻ gian có thể dùng AI để viết tin nhắn lừa đảo thuyết phục hơn, nhằm lừa bạn bấm vào đường dẫn hay cung cấp mã xác thực. Cách phòng vẫn là những thói quen cơ bản: không bấm đường dẫn lạ, không đọc mã xác thực cho ai, bật xác thực hai lớp và dùng mật khẩu riêng cho từng tài khoản.
Có nên lo lắng về những cảnh báo AI sẽ vượt khỏi tầm kiểm soát?
Đây là chủ đề các nhà khoa học và nhà quản lý đang thảo luận nghiêm túc, với nhiều quan điểm khác nhau. Với cá nhân, lo lắng thường xuyên không giúp gì nhiều. Điều bạn làm được là dùng AI có hiểu biết, theo dõi thông tin từ nguồn đáng tin và tránh những tin giật gân không rõ nguồn.
Người lớn tuổi có nên dùng AI không?
Nên, nếu được hướng dẫn. AI có thể giúp đọc to văn bản, giải thích từ ngữ, nhắc lịch hay trò chuyện tìm hiểu một chủ đề. Quan trọng là dặn rõ: chuyện tiền bạc, thuốc men, giấy tờ thì hỏi lại con cháu hoặc người có chuyên môn, và luôn xác minh cuộc gọi xin tiền.