Một ứng dụng AI đáng ngờ thường có ít nhất một trong các dấu hiệu sau: tên hoặc biểu tượng gần giống chatbot nổi tiếng nhưng nhà phát triển là một tên lạ; đòi đăng ký gói định kỳ ngay màn hình đầu; xin quyền không liên quan như danh bạ, tin nhắn, vị trí; có nhiều đánh giá năm sao viết chung chung xen với đánh giá một sao kể chuyện bị trừ tiền. Cách an toàn nhất là vào trang chính thức của nhà cung cấp để lấy đường tải, thay vì gõ tên trên cửa hàng rồi bấm kết quả đầu tiên.
Không phải ứng dụng nào không chính chủ cũng là lừa đảo; có nhiều ứng dụng hợp pháp của bên thứ ba dùng mô hình AI của các hãng lớn. Vấn đề nằm ở nhóm ứng dụng mượn tên tuổi để thu tiền, thu dữ liệu hoặc chèn quảng cáo dày đặc. Bài này dành cho người dùng phổ thông, đặc biệt là con cháu muốn hướng dẫn ông bà cha mẹ cài AI cho an toàn. Phần lừa đảo trực tuyến nói chung như trang web giả, cuộc gọi giả mạo có ở trang chuyên về bảo mật trong hệ.
Vì sao ứng dụng AI là mồi ngon của kẻ làm ăn gian
Khi một công nghệ được nhắc tới nhiều, người dùng mới đổ xô đi tìm và nhiều người chưa biết ứng dụng chính thức trông thế nào, ai là nhà phát triển. Đây là điều kiện lý tưởng cho các ứng dụng mượn tên: đặt tên có chữ AI, chữ chat, ghép thêm tên một chatbot nổi tiếng, dùng biểu tượng cùng tông màu, rồi mua quảng cáo để xuất hiện ở đầu kết quả tìm kiếm trên cửa hàng ứng dụng.
Mô hình kiếm tiền của nhóm này thường rơi vào ba kiểu. Kiểu đầu là gói đăng ký định kỳ: mời dùng thử miễn phí vài ngày, ẩn nút bỏ qua, rồi tự động trừ tiền hằng tuần hoặc hằng tháng với mức cao so với giá trị thật. Kiểu thứ hai là quảng cáo: ứng dụng chỉ là lớp vỏ gọi tới một mô hình rẻ, xen quảng cáo toàn màn hình sau mỗi câu hỏi. Kiểu thứ ba nguy hiểm hơn là thu dữ liệu: xin quyền đọc danh bạ, tin nhắn, ảnh, rồi dùng hoặc bán những dữ liệu đó.
Các cửa hàng ứng dụng lớn có quy trình duyệt và thường xuyên gỡ ứng dụng vi phạm, nhưng không bắt được hết và không bắt kịp ngay. Vì vậy người dùng vẫn cần tự kiểm vài điểm trước khi bấm cài.
Tám điểm kiểm trước khi bấm cài đặt
Mất khoảng hai phút, những điểm dưới đây loại được phần lớn ứng dụng đáng ngờ:
- Tên nhà phát triển: ứng dụng chính thức của một chatbot nổi tiếng thường do chính công ty đó phát hành, tên trùng với tên công ty trên trang chính thức. Tên cá nhân lạ hoặc tên công ty không liên quan là dấu hiệu cần xem kỹ.
- Đường tải: cách chắc nhất là vào trang chính thức của nhà cung cấp và bấm vào nút tải ứng dụng ở đó, nó sẽ dẫn đúng tới ứng dụng thật trên cửa hàng.
- Số lượt tải và thời gian phát hành: ứng dụng chính thức của hãng lớn thường có lượng tải rất lớn và lịch sử cập nhật dài; ứng dụng mới ra vài tuần mà tự xưng là bản chính thức thì đáng ngờ.
- Đánh giá gần đây: đọc đánh giá một sao và hai sao mới nhất, tìm những câu kể bị trừ tiền, không huỷ được, quảng cáo dày đặc.
- Mục mua trong ứng dụng: xem có những gói nào, mức thời hạn hằng tuần là dấu hiệu nhiều ứng dụng thu phí dày dùng.
- Quyền yêu cầu: một chatbot cần micro nếu bạn nói, camera hoặc ảnh nếu bạn gửi ảnh; không cần danh bạ, tin nhắn, nhật ký cuộc gọi.
- Chính sách quyền riêng tư: có đường dẫn tới chính sách rõ ràng, viết bởi một tổ chức có thông tin liên hệ cụ thể.
- Ảnh chụp màn hình và mô tả: lỗi chính tả nhiều, hứa hẹn quá đà như "AI biết mọi thứ", "kiếm tiền tự động" là dấu hiệu không đáng tin.
Không cần ứng dụng đạt cả tám điểm mới cài, nhưng nếu trượt từ hai điểm trở lên, đặc biệt là tên nhà phát triển và quyền yêu cầu, hãy bỏ qua và tìm đường tải từ trang chính thức.
Ứng dụng chính thức, ứng dụng bên thứ ba hợp pháp và ứng dụng đáng ngờ
Ba nhóm này dễ lẫn với nhau vì đều có chữ AI và đều trả lời được câu hỏi. Bảng dưới giúp phân biệt.
| Đặc điểm | Chính thức của hãng | Bên thứ ba hợp pháp | Đáng ngờ |
|---|---|---|---|
| Nhà phát triển | Chính công ty làm ra mô hình | Công ty có tên, có trang web riêng, không giả danh | Tên lạ, giả gần giống tên hãng |
| Tên và biểu tượng | Tên thương hiệu chính thức | Tên riêng, ghi rõ dùng mô hình của ai nếu có | Bắt chước tên, màu, biểu tượng của hãng lớn |
| Màn hình đầu | Đăng nhập hoặc dùng ngay | Giới thiệu chức năng, có lựa chọn bỏ qua gói trả phí | Bắt đăng ký gói, nút đóng rất nhỏ hoặc ẩn |
| Quyền yêu cầu | Theo chức năng dùng | Theo chức năng dùng | Xin cả danh bạ, tin nhắn, vị trí |
| Quảng cáo | Thường không có | Có thể có, ở mức vừa phải | Toàn màn hình, dày đặc |
| Đánh giá | Lượng lớn, đa dạng | Phản hồi cụ thể về chức năng | Năm sao chung chung xen phàn nàn bị trừ tiền |
Ứng dụng bên thứ ba hợp pháp có thể rất hữu ích, ví dụ ứng dụng chuyên học ngoại ngữ, ghi chú có tích hợp AI. Điểm phân biệt với nhóm đáng ngờ là họ minh bạch về mình là ai và không giả danh người khác.
Dấu hiệu sau khi đã cài: ứng dụng có vấn đề
Màn hình trả phí không có lối thoát. Mở ứng dụng lên là gặp ngay bảng mời đăng ký, nút đóng mờ, nhỏ hoặc chỉ hiện sau vài giây. Đây là thiết kế cố ý để người dùng bấm nhầm.
Câu trả lời chất lượng kém hoặc lặp lại. Ứng dụng tự xưng dùng mô hình mới nhất nhưng trả lời sai những câu đơn giản, lặp lại câu mẫu, hoặc rất chậm. Có thể nó chỉ là lớp vỏ gọi tới một mô hình rẻ.
Thông báo dồn dập. Ứng dụng gửi liên tục thông báo mời nâng cấp, khuyến mãi, kể cả khi bạn không mở.
Pin và dữ liệu di động hao bất thường. Ứng dụng chạy ngầm nhiều, có thể đang tải quảng cáo hoặc gửi dữ liệu đi.
Khoản trừ tiền lạ. Sao kê thẻ hoặc tài khoản cửa hàng ứng dụng xuất hiện khoản trừ định kỳ mà bạn không nhớ đã đồng ý. Đây là dấu hiệu rõ nhất và cần xử lý ngay.
Lỡ cài nhầm hoặc bị trừ tiền: làm gì theo thứ tự
Nếu nghi ngờ đã cài phải ứng dụng giả mạo, làm theo thứ tự sau, bước đầu tiên quan trọng nhất:
- Huỷ gói đăng ký trong phần quản lý đăng ký của cửa hàng ứng dụng trên điện thoại. Gỡ ứng dụng không tự huỷ gói, đây là chỗ nhiều người mắc nhất.
- Gỡ ứng dụng khỏi máy, kiểm lại danh sách quyền của các ứng dụng còn lại xem có ứng dụng nào khác cũng xin quyền thừa.
- Nếu đã bị trừ tiền ngoài ý muốn, gửi yêu cầu hoàn tiền qua kênh hỗ trợ của cửa hàng ứng dụng, mô tả rõ tình huống; kết quả tuỳ chính sách của cửa hàng.
- Nếu đã đăng nhập bằng tài khoản email hay mạng xã hội vào ứng dụng đó, vào phần bảo mật của tài khoản để thu hồi quyền truy cập của ứng dụng và đổi mật khẩu nếu cần.
- Nếu đã nhập thông tin thẻ trực tiếp vào ứng dụng thay vì qua cửa hàng, liên hệ ngân hàng để được hướng dẫn khoá hoặc đổi thẻ.
- Báo cáo ứng dụng vi phạm trên cửa hàng ứng dụng để giúp người khác tránh.
Khi giúp ông bà, cha mẹ xử lý, hãy kiên nhẫn và không trách, vì những ứng dụng này được thiết kế để đánh lừa cả người rành công nghệ. Sau khi xử lý xong, cài giúp ứng dụng chính thức và tắt quyền tự mua trong cửa hàng ứng dụng nếu không cần.
Giúp người lớn tuổi cài và dùng AI an toàn
Ông bà, cha mẹ thường tìm ứng dụng AI theo lời giới thiệu truyền miệng, gõ tên gần đúng và bấm vào kết quả đầu tiên, có khi là quảng cáo. Cách giúp hiệu quả nhất là con cháu trực tiếp cài ứng dụng chính thức từ trang chính thức của nhà cung cấp, đăng nhập sẵn, đặt biểu tượng ở màn hình chính để người lớn không phải tự tìm lại.
Bên cạnh đó, nên bật yêu cầu xác thực trước mỗi lần mua trong cửa hàng ứng dụng, hoặc dùng chức năng quản lý gia đình để mọi giao dịch phải được duyệt. Giải thích ngắn gọn một quy tắc dễ nhớ: AI chính thức không bao giờ gọi điện, nhắn tin đòi chuyển tiền hay đòi mã xác thực, ứng dụng nào đòi trả tiền ngay khi mở thì hỏi con cháu trước.
Cũng nên nói với người lớn tuổi về những gì không nên gửi cho chatbot, kể cả chatbot chính thức: ảnh căn cước, số tài khoản, mật khẩu, mã xác thực gửi qua tin nhắn. Danh mục Dùng AI trên điện thoại và Tài khoản, giới hạn và quyền riêng tư có hướng dẫn thêm về cài đặt quyền micro, camera, ảnh và lịch sử trò chuyện.
Khi nào cần kiểm lại và hỏi thêm
Kiểm lại mỗi khi một ứng dụng AI đòi tiền, đòi thông tin thẻ, đòi quyền truy cập mà bạn không hiểu vì sao cần. Kiểm lại khi thấy lời mời kiểu "phiên bản đặc biệt", "bản cao cấp miễn phí", "AI kiếm tiền", vì đây là những lời hứa mà ứng dụng chính thức không đưa ra. Kiểm lại khi ai đó gửi đường dẫn tải ứng dụng qua tin nhắn, kể cả người quen, vì tài khoản của họ có thể đã bị chiếm.
Khi không chắc, hãy hỏi một người rành công nghệ trong nhà hoặc nơi làm việc trước khi cài. Bạn cũng có thể tìm tên nhà phát triển trên máy tìm kiếm để xem có phải công ty thật không, có tin tức gì về việc ứng dụng bị phản ánh không. Hai phút hỏi han luôn rẻ hơn nhiều tuần xử lý khoản trừ tiền.
Với những vụ việc bị chiếm đoạt tiền lớn hoặc lộ thông tin cá nhân nghiêm trọng, hãy liên hệ ngân hàng ngay và trình báo cơ quan công an nơi gần nhất để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết ứng dụng chatbot nào là chính thức?
Cách chắc nhất là vào trang web chính thức của nhà cung cấp, tìm nút tải ứng dụng cho điện thoại và bấm từ đó. Trên cửa hàng ứng dụng, kiểm tên nhà phát triển trùng với tên công ty, xem số lượt tải và lịch sử cập nhật. Đừng dựa vào biểu tượng hay tên ứng dụng vì những thứ này dễ bắt chước.
Ứng dụng không phải của hãng lớn có phải đều là lừa đảo không?
Không. Có nhiều ứng dụng hợp pháp của các công ty khác dùng mô hình AI để làm sản phẩm riêng như học ngoại ngữ, ghi chú, chỉnh ảnh. Điểm phân biệt là họ minh bạch về mình là ai, không giả danh hãng khác, không xin quyền thừa và không gài bẫy đăng ký.
Gỡ ứng dụng rồi sao vẫn bị trừ tiền?
Vì gói đăng ký gắn với tài khoản cửa hàng ứng dụng, không gắn với việc ứng dụng còn trên máy hay không. Bạn cần vào phần quản lý đăng ký của cửa hàng ứng dụng để huỷ. Sau đó có thể gửi yêu cầu hoàn tiền qua kênh hỗ trợ của cửa hàng, kết quả tuỳ chính sách.
Tải ứng dụng AI từ đường dẫn người khác gửi qua tin nhắn có an toàn không?
Không nên. Đường dẫn có thể trỏ tới trang giả mạo hoặc tệp cài đặt ngoài cửa hàng ứng dụng, có nguy cơ chứa mã độc. Chỉ tải từ cửa hàng ứng dụng chính thức của điện thoại và tốt nhất là đi từ trang chính thức của nhà cung cấp.
Ứng dụng AI xin quyền đọc danh bạ có bình thường không?
Với một chatbot thông thường thì không. Chatbot cần micro khi bạn nói, camera hoặc thư viện ảnh khi bạn gửi ảnh, nhưng hiếm khi có lý do chính đáng để đọc danh bạ, tin nhắn hay nhật ký cuộc gọi. Gặp yêu cầu như vậy, hãy từ chối và cân nhắc gỡ ứng dụng.
Có nên cài tiện ích AI cho trình duyệt máy tính không?
Có những tiện ích hữu ích, nhưng tiện ích trình duyệt thường được quyền đọc nội dung các trang bạn mở, kể cả trang ngân hàng, email. Chỉ cài tiện ích từ kho chính thức của trình duyệt, của nhà phát triển rõ ràng, đọc kỹ quyền yêu cầu và gỡ những tiện ích không còn dùng.