AI tính sai vì chatbot vốn là mô hình ngôn ngữ: nó tạo ra câu trả lời bằng cách đoán chữ tiếp theo, không phải bằng cách bấm máy tính, nên với phép tính nhiều bước, số lớn, phần trăm chồng phần trăm hay cộng trừ ngày tháng, nó có thể đưa ra con số nghe rất hợp lý mà sai. Cách bắt tính đúng là yêu cầu trình bày từng bước, nhờ công cụ có chức năng chạy phép tính nếu dịch vụ hỗ trợ, hoặc nhờ AI viết công thức rồi tự tính bằng bảng tính hay máy tính.
Lỗi này đáng để ý vì con số sai thường nằm giữa một câu trả lời trôi chảy, lời giải thích nghe hợp lý, nên rất dễ lọt. Bài này chỉ ra loại phép tính nào dễ sai, cách viết câu hỏi để hạn chế sai và cách kiểm trong một phút.
Vì sao một công cụ “thông minh” lại tính sai
Máy tính bỏ túi làm phép cộng theo quy tắc cố định, đúng mọi lần. Mô hình ngôn ngữ thì khác: nó học từ một lượng văn bản khổng lồ và trả lời bằng cách đoán xem đoạn chữ nào nên xuất hiện tiếp theo. Với phép tính quen thuộc như hai cộng hai, đáp án đã xuất hiện vô số lần trong dữ liệu nên nó đoán đúng. Với phép tính ít gặp như nhân hai số bảy chữ số, nó phải “đoán” từng chữ số, và chỉ cần lệch một chữ số là sai cả.
Các mô hình mới làm toán tốt hơn trước nhiều, đặc biệt khi được để cho suy nghĩ từng bước. Một số dịch vụ còn cho mô hình tự viết và chạy một đoạn mã tính toán, khi đó kết quả đáng tin hơn hẳn vì phần tính thật sự do máy tính làm. Nhưng không phải công cụ nào, gói nào cũng có tính năng này, và không phải lúc nào chatbot cũng tự dùng nó. Bạn không nên mặc định rằng con số trong câu trả lời đã được tính bằng máy.
Ngoài ra còn những lỗi không phải tính sai mà là hiểu sai đề: lẫn giữa dấu chấm và dấu phẩy trong số, nhầm đơn vị, hiểu “tăng 10% rồi giảm 10%” thành về lại như cũ. Những lỗi này người cũng hay mắc, và chatbot học theo người.
Những loại phép tính chatbot dễ sai
Bảng dưới gom những tình huống thường gặp trong đời sống và công việc văn phòng. Gặp loại nào trong bảng, bạn nên kiểm lại con số thay vì tin ngay.
| Loại phép tính | Ví dụ giả định | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Nhiều bước nối nhau | Tính tiền điện theo bậc rồi cộng thuế rồi chia cho ba phòng | Sai một bước giữa, các bước sau sai theo |
| Phần trăm chồng phần trăm | Giá giảm 20% rồi giảm thêm 10% | Cộng thành giảm 30% thay vì tính lần lượt |
| Ngày tháng | Hợp đồng ký ngày 15 tháng 1, thời hạn 90 ngày thì hết hạn ngày nào | Sai số ngày trong tháng, quên năm nhuận |
| Đổi đơn vị | Đổi công thức nấu ăn từ cốc sang gam, từ độ F sang độ C | Dùng hệ số sai, lẫn đơn vị đo kiểu Mỹ |
| Đếm | Đếm số chữ trong một đoạn, số lần một từ xuất hiện | Đếm thiếu hoặc thừa vì mô hình không nhìn chữ như người |
| Số lớn, số thập phân dài | Nhân, chia các số tiền nhiều chữ số | Lệch một chữ số, sai vị trí dấu phân cách |
Điểm chung là những phép tính này cần độ chính xác tuyệt đối, trong khi mô hình ngôn ngữ mạnh ở chỗ diễn đạt và lập luận. Dùng nó để hiểu cách tính và lập công thức thì tốt; dùng nó làm máy tính cuối cùng thì rủi ro.
Cách viết câu hỏi để chatbot tính đúng hơn
Yêu cầu trình bày từng bước. Gõ thêm “trình bày từng bước tính, mỗi bước một dòng”. Mô hình tính từng bước nhỏ thường chính xác hơn nhảy thẳng ra kết quả, và quan trọng hơn, bạn nhìn thấy bước nào sai để chỉ ra.
Viết số rõ ràng, nói rõ quy ước. Số tiền viết kèm đơn vị, ví dụ “1.250.000 đồng”, và nói rõ dấu chấm là phân cách hàng nghìn. Với số thập phân, ghi “2,5 kg (hai phẩy năm)” để tránh nhầm với kiểu viết nước ngoài.
Nhờ dùng chức năng tính toán nếu có. Nếu công cụ có khả năng chạy mã hay phân tích dữ liệu, bạn yêu cầu thẳng: “Dùng công cụ tính toán để tính, không tính nhẩm.” Tên và cách bật chức năng này khác nhau giữa các dịch vụ, kiểm trang hướng dẫn chính thức.
Nhờ viết công thức thay vì đáp số. Với số liệu nhiều dòng, hỏi “viết công thức bảng tính để tính cột tổng và cột phần trăm” rồi tự dán vào bảng tính. Phần tính do bảng tính làm, chatbot chỉ giúp phần bạn chưa biết cách viết công thức.
Chia nhỏ bài toán. Một bài toán chia tiền có nhiều điều kiện, bạn tách thành từng câu hỏi nhỏ, kiểm từng kết quả trung gian rồi mới hỏi bước tiếp. Sai ở đâu sửa ở đó, không phải làm lại từ đầu.
Kiểm một con số của AI trong một phút
Bạn không cần giỏi toán để bắt lỗi. Phần lớn sai sót lộ ra qua vài phép kiểm đơn giản sau, làm theo thứ tự:
- Ước lượng nhanh: làm tròn các số rồi tính nhẩm xem kết quả cỡ bao nhiêu. Chatbot ra 4,7 triệu mà ước lượng của bạn khoảng 470 nghìn thì chắc chắn có sai ở dấu phẩy hoặc một bước nhân.
- Tính ngược: lấy kết quả làm ngược lại. Chia tiền cho năm người, mỗi người 230 nghìn, thì nhân lại phải ra đúng tổng hoá đơn.
- Bấm máy tính hoặc bảng tính cho phép tính cuối cùng, nhất là khi con số được dùng để trả tiền, báo cáo hay nộp đi.
- Kiểm đơn vị: kết quả có đúng đơn vị bạn cần không, đồng hay nghìn đồng, gam hay ki-lô-gam, ngày hay ngày làm việc.
- Hỏi lại ở cuộc trò chuyện mới với cùng dữ liệu. Nếu hai lần ra hai con số khác nhau, ít nhất một lần sai, và đó là lúc bạn phải tự tính.
Kiểm theo cách này tốn chưa đến một phút nhưng bắt được phần lớn lỗi thường gặp. Thói quen tốt là áp dụng cho mọi con số quan trọng, kể cả khi câu trả lời trông rất tự tin.
Ví dụ giả định: chia tiền một chuyến đi chơi
Nhóm bạn sáu người đi Quảng Ninh hai ngày, ví dụ giả định. Tiền phòng một người trả, tiền xe một người khác trả, tiền ăn chia đều nhưng một bạn không ăn tối hôm đầu, một bạn về sớm không đi tàu ngắm vịnh. Bạn dán toàn bộ khoản chi vào chatbot và nhờ tính mỗi người phải trả hay được nhận lại bao nhiêu.
Chatbot trả lời nhanh, có bảng gọn gàng. Nhưng khi bạn cộng cột “phải trả” lại, tổng lệch với tổng chi gần một trăm nghìn. Nguyên nhân thường gặp trong tình huống này: chatbot chia bữa tối cho sáu người thay vì năm, hoặc trừ phần tàu của bạn về sớm hai lần. Lỗi nằm ở cách hiểu điều kiện, không phải ở phép cộng.
Cách làm chắc hơn là nhờ chatbot lập bảng gồm từng khoản, ai tham gia khoản nào, ai đã trả, rồi bạn đọc lại bảng đó trước khi để nó tính. Khi bảng đã đúng, nhờ nó viết công thức cho bảng tính để tự tính số tiền chênh lệch, hoặc dùng ứng dụng chia tiền nhóm. Tổng “phải trả” luôn phải bằng tổng “đã trả”; đó là phép kiểm đơn giản nhất cho mọi bài chia tiền.
Dùng AI đúng chỗ khi làm việc với con số
Tính sai không có nghĩa là chatbot vô dụng với con số. Nó rất hữu ích ở những khâu quanh phép tính: giải thích một công thức bạn chưa hiểu, chỉ ra trong bài toán có những yếu tố nào cần tính, gợi ý cách sắp xếp số liệu thành bảng, viết công thức bảng tính, hay giải thích vì sao hai cách tính cho ra kết quả khác nhau. Đó là những việc cần hiểu và diễn đạt, đúng sở trường của mô hình ngôn ngữ.
Một cách phân công dễ nhớ: chatbot lo phần “tính cái gì và tính thế nào”, còn máy tính, bảng tính lo phần “ra bao nhiêu”. Ví dụ bạn muốn so hai gói cước điện thoại giả định cho cả gia đình. Nhờ chatbot liệt kê các yếu tố cần so như dung lượng, số phút gọi, số người dùng chung, thời hạn; nhờ nó lập bảng trống với các cột đó; rồi bạn tự điền số từ trang chính thức của nhà mạng và để bảng tính làm phép cộng.
Cách làm này còn có một lợi ích phụ: bạn hiểu con số mình đang dùng. Khi ai đó hỏi lại vì sao ra kết quả đó, bạn trả lời được, thay vì chỉ nói “AI tính”. Với người làm văn phòng, đây là khác biệt giữa dùng AI để làm nhanh hơn và dùng AI để đẩy trách nhiệm đi, mà trách nhiệm với con số thì cuối cùng vẫn nằm ở người ký tên.
Khi nào bắt buộc phải tự tính lại
Có những con số mà bạn không nên dựa vào chatbot dù nó trình bày từng bước rõ ràng đến đâu: tiền lương, thuế, bảo hiểm, tiền lãi khoản vay hay tiết kiệm, liều lượng thuốc theo cân nặng, số lượng vật tư đặt mua, số liệu trong báo cáo gửi cấp trên hay khách hàng. Ở những chỗ này, chatbot có thể giúp bạn hiểu công thức và các yếu tố ảnh hưởng, còn con số cuối cùng phải được tính bằng công cụ chính xác và đối chiếu với quy định hay tài liệu chính thức.
Với thuế, bảo hiểm và các khoản theo quy định, công thức có thể thay đổi theo năm, và chatbot có thể đang dùng quy định cũ. Hãy xem nguồn chính thức của cơ quan quản lý hoặc hỏi người làm kế toán, nhân sự. Với tiền lãi, mỗi ngân hàng có cách tính riêng; dùng công cụ tính trên trang chính thức của nơi bạn giao dịch hoặc hỏi trực tiếp nhân viên.
Với liều thuốc, tuyệt đối không tự tính theo câu trả lời của chatbot. Dùng đúng chỉ định của bác sĩ, dược sĩ hoặc hướng dẫn in trên hộp thuốc. Khi đưa bảng lương, số liệu kinh doanh vào chatbot để nhờ lập công thức, nhớ thay tên người và các con số thật bằng dữ liệu mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot nói đã kiểm tra lại phép tính thì có tin được không?
Chưa chắc. Khi tự kiểm, chatbot vẫn dùng cùng cách đoán chữ, nên có thể xác nhận một kết quả sai. Chỉ khi công cụ thật sự chạy phép tính bằng mã, thường có hiển thị phần mã hoặc kết quả chạy, độ tin cậy mới cao hơn. Con số quan trọng vẫn nên tự bấm máy.
Vì sao AI đếm sai số chữ trong một đoạn văn?
Mô hình không đọc từng chữ cái hay từng tiếng như người mà chia văn bản thành các mảnh nhỏ theo cách riêng. Vì vậy việc đếm chữ, đếm ký tự, đếm số lần xuất hiện thường lệch. Dùng chức năng đếm chữ của trình soạn văn bản để có số chính xác.
Có nên dùng AI để giải bài toán của con không?
Chatbot có thể giải thích cách làm và gợi ý hướng suy nghĩ, nhưng đáp số vẫn có thể sai. Phụ huynh nên dùng nó để hiểu cách giải rồi hướng dẫn con tự làm, và kiểm đáp số bằng cách thử lại. Đừng để con chép đáp số mà không hiểu.
Tính phần trăm tăng giảm thì AI hay sai ở đâu?
Lỗi phổ biến nhất là cộng các phần trăm liên tiếp thay vì tính lần lượt, và nhầm giữa phần trăm và điểm phần trăm. Bạn yêu cầu trình bày từng bước với con số cụ thể, rồi tự kiểm bằng cách tính ngược từ kết quả về số ban đầu.
Dán bảng số liệu vào chatbot để tính tổng có an toàn không?
Về độ chính xác, bảng càng dài càng dễ sai, nên tốt hơn là nhờ viết công thức rồi tính trong bảng tính. Về dữ liệu, che tên khách hàng, tên nhân viên và các thông tin bí mật kinh doanh trước khi dán, hoặc thay bằng số liệu mẫu cùng cấu trúc.
Tính ngày bằng AI có chính xác không?
Phép cộng trừ ngày dễ sai vì tháng có số ngày khác nhau và có năm nhuận. Bạn dùng chức năng tính ngày của bảng tính hoặc lịch trên điện thoại để kiểm. Nếu liên quan đến thời hạn pháp lý, xem cả quy định về cách tính ngày làm việc và ngày nghỉ.