AI trả lời chung chung chủ yếu vì câu hỏi quá rộng hoặc thiếu dữ kiện, nên nó chọn câu trả lời đúng với nhiều người nhất thay vì đúng với bạn. Cách khắc phục là thu hẹp câu hỏi, đưa thêm vài dữ kiện cụ thể, cho AI hỏi lại khi bạn không biết thiếu gì, và yêu cầu nó đưa ra một khuyến nghị rõ ràng kèm lý do thay vì liệt kê mọi khả năng.
Bài này giúp bạn nhận ra câu trả lời chung chung qua vài dấu hiệu, chỉ ra năm kiểu câu hỏi hay dẫn đến kiểu trả lời đó, kèm bảng đổi câu hỏi trước và sau. Cuối bài là những trường hợp câu trả lời chung chung lại là câu trả lời đúng, vì AI không nên hoặc không thể nói cụ thể hơn.
Câu trả lời chung chung trông như thế nào
Bạn hỏi "làm sao để con chăm học hơn" và nhận về một danh sách mười điều: tạo góc học tập yên tĩnh, đặt mục tiêu rõ ràng, khen ngợi khi con cố gắng, hạn chế thiết bị điện tử, làm gương cho con. Không câu nào sai. Nhưng đọc xong bạn vẫn không biết tối nay nên làm gì khác với hôm qua, vì những điều đó bạn đã nghe nhiều lần.
Đó là hình dạng điển hình của câu trả lời chung chung. Nó thường có vài dấu hiệu dễ nhận: mở đầu bằng "điều này phụ thuộc vào nhiều yếu tố"; danh sách dài mà mỗi mục chỉ một dòng; lời khuyên áp dụng được cho bất kỳ ai, bất kỳ nơi đâu; không có con số, không có ví dụ gắn với hoàn cảnh cụ thể; kết thúc bằng lời khuyên "nên tham khảo ý kiến chuyên gia" dù câu hỏi rất đời thường.
Câu trả lời như vậy không phải do AI lười hay kém. Khi thiếu thông tin, đưa ra lời khuyên phổ quát là cách an toàn nhất để không sai với ai. Nghĩa là bạn đang nhận đúng thứ mà câu hỏi của mình đòi hỏi. Muốn nhận thứ khác, phải hỏi khác, và tin tốt là chỉ cần thay đổi khá nhỏ.
Năm kiểu câu hỏi hay dẫn đến câu trả lời chung chung
Hỏi "nên làm gì" mà không nói đang ở đâu. "Nên làm gì để tiết kiệm tiền?" Người độc thân mới đi làm, gia đình có con nhỏ và người sắp nghỉ hưu cần những lời khuyên rất khác nhau. AI không biết bạn thuộc nhóm nào nên nói điều chung cho cả ba.
Hỏi cái "tốt nhất". "Cách học tiếng Anh tốt nhất là gì?" Không có cách tốt nhất cho mọi người, nên AI liệt kê nhiều cách. Câu hỏi đúng hơn là cách nào hợp với một người có hoàn cảnh như bạn.
Hỏi một chủ đề rộng như tên một cuốn sách. "Kể về dinh dưỡng cho trẻ." Chủ đề này viết được cả cuốn sách, nên AI chỉ có thể lướt qua mục lục. Thu hẹp thành một câu hỏi có ranh giới rõ sẽ ra câu trả lời có chiều sâu.
Hỏi mà không có con số nào. "Mua máy giặt loại nào?" Thiếu số người trong nhà, diện tích chỗ đặt, khoảng tiền định chi, AI không có gì để thu hẹp lựa chọn.
Xin danh sách mà không nói tiêu chí. "Gợi ý vài món ăn sáng." Danh sách sẽ là những món phổ biến nhất. Thêm tiêu chí như nấu dưới mười lăm phút, ít dầu mỡ, trẻ con ăn được, danh sách lập tức sát hơn.
Đổi câu hỏi chung thành câu hỏi cụ thể
Bảng dưới là các cặp ví dụ giả định. Cột bên phải không dài hơn bao nhiêu, nhưng mỗi câu đều có ít nhất một dữ kiện về hoàn cảnh và một tiêu chí để AI chọn lọc.
| Câu hỏi chung | Câu hỏi cụ thể hơn |
|---|---|
| Làm sao để con chăm học hơn? | Con mình học lớp sáu, tối nào cũng hứa làm bài nhưng đến chín giờ vẫn chưa bắt đầu. Gợi ý ba cách thử trong một tuần, mỗi cách nói rõ bố mẹ làm gì. |
| Nên làm gì để tiết kiệm tiền? | Mình mới đi làm năm đầu, sống ở trọ tại Thành phố Hồ Chí Minh, cuối tháng thường hết tiền mà không biết tiêu vào đâu. Gợi ý cách ghi chép chi tiêu đơn giản trên điện thoại. |
| Mua máy giặt loại nào? | Nhà bốn người, chỗ đặt máy ngoài ban công có mái che, muốn máy dễ dùng cho người lớn tuổi. Nên quan tâm những thông số nào khi chọn? |
| Kể về dinh dưỡng cho trẻ. | Bé ba tuổi kén rau, chỉ ăn cơm với thịt. Gợi ý năm cách đưa rau vào bữa ăn mà bé khó nhận ra. |
| Gợi ý vài món ăn sáng. | Gợi ý năm món ăn sáng nấu dưới mười lăm phút bằng nồi chiên không dầu, đủ cho hai người lớn và một trẻ. |
Để ý cột bên phải cũng không nêu tên, địa chỉ hay thông tin định danh nào. Cụ thể về hoàn cảnh không có nghĩa là phải tiết lộ danh tính; mô tả tình huống là đủ để AI trả lời sát.
Khi bạn không biết mình còn thiếu thông tin gì: để AI hỏi lại
Nhiều lúc bạn biết câu hỏi của mình rộng, nhưng không biết nên thêm chi tiết nào, nhất là với chuyện mình chưa có kinh nghiệm như lần đầu mua máy lọc nước hay lần đầu tổ chức sinh nhật cho con ở ngoài. Khi đó, thay vì đoán, bạn giao việc đặt câu hỏi cho AI.
Cách nói đơn giản: thêm vào cuối câu hỏi một dòng "Trước khi trả lời, hãy hỏi mình tối đa năm câu để hiểu rõ hoàn cảnh, mỗi câu kèm vài lựa chọn gợi ý." Phần "kèm lựa chọn gợi ý" giúp bạn trả lời nhanh, đặc biệt trên điện thoại, chỉ cần gõ "câu một chọn b, câu hai khoảng mười triệu". Giới hạn số câu hỏi giúp AI không biến cuộc trò chuyện thành bảng khảo sát dài.
Những câu AI hỏi lại tự nó đã có ích: chúng cho bạn thấy người hiểu chuyện thường cân nhắc những yếu tố nào. Có khi đọc xong các câu hỏi, bạn đã tự trả lời được câu hỏi ban đầu của mình. Trả lời xong, AI sẽ đưa ra câu trả lời dựa trên đúng những gì bạn nói, cụ thể hơn hẳn lần đầu.
Ép AI chọn thay vì liệt kê
Một dạng chung chung khác là AI đưa đủ các phương án rồi nói "tuỳ bạn". Khi bạn đã cung cấp đủ hoàn cảnh mà vẫn nhận kiểu trả lời đó, có thể yêu cầu nó chọn giúp theo các bước sau.
- Xin một khuyến nghị duy nhất: "Với hoàn cảnh mình đã kể, nếu chỉ được chọn một phương án thì bạn chọn cái nào?"
- Xin lý do: "Giải thích ngắn vì sao phương án đó hợp với mình hơn hai phương án còn lại." Lý do giúp bạn kiểm xem AI có dựa vào đúng dữ kiện không.
- Xin điều kiện đổi ý: "Trong trường hợp nào thì nên chọn phương án khác?" Câu này cho bạn biết khuyến nghị đứng vững đến đâu.
- Xin thứ tự ưu tiên: nếu có nhiều việc cần làm, yêu cầu xếp theo thứ tự nên làm trước, kèm một câu giải thích cho mỗi vị trí.
- Quyết định là của bạn: khuyến nghị của AI là một ý kiến tham khảo dựa trên thông tin bạn đưa, không phải kết luận. Bạn đối chiếu với điều mình biết rồi mới chốt.
Cách ép chọn này hợp với chuyện hằng ngày như chọn món, chọn lịch, chọn cách sắp xếp đồ đạc. Với quyết định về sức khoẻ, tiền bạc lớn hay pháp lý, phần sau sẽ nói vì sao không nên ép AI chọn.
Những cụm từ báo hiệu bạn nên hỏi thêm
Khi đọc câu trả lời, bạn để ý vài cụm từ quen thuộc. Gặp chúng là lúc nên hỏi thêm một lượt thay vì chấp nhận câu trả lời đầu tiên.
- "Tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố": hỏi lại "Với mình thì yếu tố nào quan trọng nhất, và nó nghiêng về hướng nào?"
- "Có nhiều cách khác nhau": hỏi "Cách nào hợp nhất với hoàn cảnh mình đã kể, và vì sao?"
- Danh sách trên tám mục mà mục nào cũng một dòng: yêu cầu chọn ba mục đáng làm nhất và giải thích kỹ từng mục.
- "Nên cân nhắc kỹ trước khi quyết định": hỏi "Cụ thể cần cân nhắc những điểm nào, mỗi điểm kiểm bằng cách nào?"
- Lời khuyên không có ví dụ: yêu cầu "Cho một ví dụ cụ thể áp dụng vào tình huống của mình."
Sau một thời gian, bạn sẽ tự đưa những yêu cầu này vào ngay câu hỏi đầu tiên, như "chọn giúp ba điều quan trọng nhất, mỗi điều kèm ví dụ", và ít gặp câu trả lời chung chung hơn hẳn.
Khi câu trả lời chung chung lại là câu trả lời đúng
Không phải lúc nào cũng nên ép AI cụ thể hơn. Có những câu hỏi mà AI trả lời chung chung là đúng mực, vì nó không đủ cơ sở để nói cụ thể. Bạn hỏi đau bụng âm ỉ bên phải là bệnh gì, hay khoản tiền tiết kiệm nên dồn vào đâu, hay tranh chấp ranh giới đất với hàng xóm thì ai đúng: AI không khám được cho bạn, không biết đủ tình hình tài chính, không đọc được giấy tờ gốc. Câu trả lời cụ thể trong những trường hợp đó có thể sai một cách nguy hiểm.
Với loại câu hỏi này, hướng dùng AI hợp lý là để hiểu khái niệm, sắp xếp lại sự việc, và chuẩn bị danh sách câu hỏi mang đến cho bác sĩ, người tư vấn tài chính có chuyên môn hoặc luật sư. Đừng cố ép AI đưa ra chẩn đoán hay quyết định thay người có chuyên môn bằng cách diễn đạt khéo hơn.
Ngay cả với chuyện thường ngày, khi AI đã trả lời cụ thể, bạn vẫn cần kiểm lại những chỗ có số liệu, tên sản phẩm, quy định hay giờ giấc, vì sự cụ thể đôi khi được lấp bằng phỏng đoán. Một câu trả lời nghe chắc nịch và chi tiết không đồng nghĩa với đúng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hỏi cùng một câu mà AI trả lời mỗi lần một khác?
Chatbot tạo câu trả lời mới mỗi lần, có yếu tố ngẫu nhiên trong cách chọn từ, nên câu chữ và đôi khi cả nội dung thay đổi. Câu hỏi càng chung chung, câu trả lời càng dễ khác nhau. Khi bạn đưa đủ hoàn cảnh và tiêu chí, các lần trả lời sẽ ổn định hơn vì AI có ít chỗ phải đoán.
Có câu lệnh nào để AI luôn trả lời cụ thể không?
Không có câu lệnh nào dùng cho mọi trường hợp. Cụ thể hay không phụ thuộc chủ yếu vào thông tin bạn đưa. Bạn có thể thêm những yêu cầu như chọn ba điều quan trọng nhất, mỗi điều kèm một ví dụ, nhưng nếu thiếu dữ kiện về hoàn cảnh thì ví dụ đó cũng sẽ chung chung.
AI hỏi lại nhiều câu quá thì sao?
Bạn giới hạn ngay từ đầu, ví dụ hỏi tối đa ba câu, mỗi câu kèm lựa chọn gợi ý. Nếu AI vẫn hỏi nhiều, trả lời những câu bạn biết, câu nào không chắc thì nói không rõ và để AI giả định hợp lý, nhưng yêu cầu nó ghi rõ giả định đó trong câu trả lời.
Câu trả lời cụ thể của AI có đáng tin hơn câu trả lời chung chung không?
Không hẳn. Câu trả lời cụ thể hợp với hoàn cảnh bạn hơn nhưng cũng có nhiều chi tiết hơn để sai, như con số, tên gọi, giờ giấc. Bạn nên kiểm lại những chi tiết sẽ dùng thật, nhất là khi liên quan tiền bạc, sức khoẻ hay giấy tờ.
Có nên ép AI đưa ra lời khuyên cụ thể về sức khoẻ hay đầu tư không?
Không nên. AI không khám bệnh, không nắm đủ tình hình tài chính của bạn, nên câu trả lời chung chung trong những chuyện này là đúng mực. Hãy dùng AI để hiểu thuật ngữ và chuẩn bị câu hỏi, còn quyết định thì cần bác sĩ hoặc người có chuyên môn phù hợp.