Muốn AI viết vừa đủ dài và đúng giọng, bạn dặn độ dài bằng đơn vị dễ đếm như số câu, số dòng hoặc thời gian đọc, và tả giọng văn qua người sẽ đọc cùng hoàn cảnh đọc, thay vì chỉ dùng tính từ như "hay", "chuyên nghiệp". Ví dụ "năm câu, đọc to trong ba mươi giây, cho các cô chú trong tổ dân phố" rõ hơn nhiều so với "viết ngắn gọn, thân thiện".
Bài này đi qua hai phần: cách dặn độ dài sao cho AI làm gần đúng, vì nó thường không đếm chính xác; và cách tả giọng văn cho các tình huống phổ biến như tin nhắn công việc, lời chúc, giải thích cho trẻ, viết cho người lớn tuổi. Cuối bài là những lỗi giọng văn AI hay mắc và cách sửa.
Vì sao "viết ngắn thôi" thường không đủ
Ngắn của mỗi người khác nhau. Với người hay viết báo cáo, một trang là ngắn. Với người nhắn tin nhóm, ba dòng đã là dài. Khi bạn chỉ dặn "ngắn thôi", AI chọn mức ngắn theo mặc định của nó, thường vẫn dài hơn mong muốn của người dùng điện thoại. Kết quả là bạn phải góp ý "ngắn nữa" vài lần.
Tương tự, những từ tả giọng văn như "chuyên nghiệp", "thân thiện", "hấp dẫn" là những từ có rất nhiều cách hiểu. Chuyên nghiệp với một văn phòng luật nghĩa là câu chữ chặt chẽ, trang trọng; chuyên nghiệp với một tiệm làm tóc có khi là lịch sự nhưng vui vẻ, có biểu tượng cảm xúc vừa phải. AI không biết bạn ở đâu trong khoảng đó.
Cách khắc phục chung cho cả hai là thay từ mơ hồ bằng thông tin cụ thể. Độ dài thì dùng đơn vị đếm được; giọng văn thì mô tả người đọc và hoàn cảnh họ đọc. AI suy ra giọng phù hợp từ những thông tin đó tốt hơn nhiều so với từ một tính từ.
Dặn độ dài bằng đơn vị nào
Có nhiều cách đo độ dài. Mỗi cách hợp với một loại việc, và mức độ AI làm đúng cũng khác nhau.
| Đơn vị | Hợp với việc gì | AI làm đúng đến đâu |
|---|---|---|
| Số câu | Tin nhắn, lời chúc, câu trả lời ngắn | Khá đúng với số nhỏ như ba, năm câu |
| Số dòng hoặc số gạch đầu dòng | Thông báo, danh sách, ý chính | Khá đúng, dễ kiểm bằng mắt |
| Số đoạn | Thư, bài giới thiệu, giải thích | Đúng tương đối, nhưng độ dài mỗi đoạn có thể chênh |
| Số chữ | Bài có giới hạn như mô tả sản phẩm, bài dự thi | Thường lệch, có khi khá xa; nên tự đếm lại |
| Thời gian đọc to | Bài phát biểu, lời dẫn chương trình | Ước lượng; nên tự đọc thử và bấm giờ |
| So với văn bản có sẵn | Rút gọn hoặc mở rộng một đoạn | Khá hiệu quả, ví dụ rút còn khoảng một nửa |
Với những việc có giới hạn nghiêm ngặt như ô mô tả chỉ nhận một số ký tự nhất định, bài dự thi giới hạn số chữ, bạn luôn tự đếm lại bằng công cụ đếm chữ của trình soạn thảo. AI đếm chữ không chính xác vì cách nó xử lý văn bản khác với cách con người đếm từ.
Tả giọng văn qua người đọc và hoàn cảnh
Người đọc là ai. Tuổi, quan hệ với bạn, mức độ quen biết. "Gửi cô giáo chủ nhiệm của con, mới quen đầu năm" cho AI biết cần lễ phép, ngắn gọn, không suồng sã. "Gửi nhóm bạn thân thời đại học" cho phép đùa vui, thân mật.
Họ đọc trong hoàn cảnh nào. Đọc lướt trên điện thoại khi đang đi làm, in ra dán ở bảng tin, đọc to trong buổi họp. Hoàn cảnh quyết định câu nên dài hay ngắn, có cần xuống dòng nhiều không.
Bạn muốn họ cảm thấy gì hoặc làm gì. Muốn họ yên tâm, muốn họ trả lời trước thứ Sáu, muốn họ thấy được cảm ơn chân thành. Mục tiêu cảm xúc giúp AI chọn từ ngữ đúng sắc thái.
Bạn đứng ở vai nào. Viết với tư cách cá nhân, thay mặt cửa hàng, thay mặt ban đại diện phụ huynh. Vai khác nhau thì cách xưng hô và mức trang trọng khác nhau.
Một câu mẫu của chính bạn. Nếu có, dán một tin nhắn cũ bạn từng gửi cho đúng người đó hoặc nhóm đó. Một câu thật của bạn nói về giọng văn nhiều hơn mọi lời mô tả.
Độ dài theo nơi văn bản sẽ xuất hiện
Tin nhắn cá nhân. Người đọc trên điện thoại, thường giữa lúc làm việc khác. Hai đến bốn câu là vừa; điều quan trọng nhất ở câu đầu. Dặn AI "viết như tin nhắn, không có lời chào mở đầu dài" để tránh kiểu thư từ trang trọng không cần thiết.
Tin nhắn nhóm đông người. Nhiều người chỉ đọc hai dòng đầu rồi lướt qua. Dặn AI đặt thời gian, địa điểm, việc cần làm lên đầu, phần giải thích để sau, tổng cộng không quá tám dòng, có xuống dòng giữa các ý.
Bài đăng mạng xã hội. Phần hiển thị trước khi người xem bấm xem thêm thường chỉ vài dòng, nên câu đầu phải tự đứng được. Dặn AI "câu đầu nói được ý chính, toàn bài khoảng một trăm đến một trăm năm mươi chữ" rồi tự đếm lại.
Giấy in dán bảng tin. Người đọc đứng xa, đọc nhanh. Dặn AI "tiêu đề một dòng, nội dung không quá năm dòng, mỗi dòng một ý, chữ đơn giản". Nội dung dài hơn nên in thành tờ riêng phát tay.
Thư điện tử công việc. Có thể dài hơn tin nhắn, nhưng một thư nên chỉ có một việc chính. Dặn AI "dòng tiêu đề nói rõ việc, đoạn đầu nêu điều cần người nhận làm và hạn chót, các chi tiết để ở đoạn sau, tổng không quá ba đoạn ngắn".
Lời nói đọc to. Người nghe không đọc lại được, nên câu phải ngắn và ý không quá nhiều. Một phút đọc to vào khoảng một trăm hai mươi đến một trăm năm mươi chữ tuỳ tốc độ người nói; bạn tự đọc thử và bấm giờ thay vì tin con số AI ước.
Mẫu dặn giọng cho những tình huống hay gặp
Dưới đây là các mẫu câu dặn giọng văn bạn có thể chép và sửa lại. Mỗi mẫu đều nói người đọc, hoàn cảnh và độ dài, không chỉ một tính từ.
- Tin nhắn công việc cho cấp trên: "Viết ba câu gửi trưởng phòng qua ứng dụng nhắn tin công ty, lịch sự nhưng không khách sáo, đi thẳng vào việc xin dời lịch họp, nêu lý do trong một câu."
- Lời chúc mừng đồng nghiệp: "Viết lời chúc sinh nhật bốn câu cho một chị đồng nghiệp lớn tuổi hơn, thân thiện, ấm áp, không dùng thành ngữ sáo, có một câu nhắc chuyện chị hay mang bánh cho cả phòng."
- Giải thích cho trẻ: "Giải thích vì sao trời mưa cho bé tám tuổi, năm câu, dùng hình ảnh trong nhà bếp, không dùng từ khó."
- Viết cho người lớn tuổi: "Hướng dẫn bố mẹ ngoài bảy mươi cách gọi video, mỗi bước một câu ngắn, chữ đơn giản, không dùng từ tiếng Anh."
- Trả lời khách của cửa hàng nhỏ: "Trả lời khách hỏi còn hàng không, ba câu, lễ phép, xưng shop và gọi anh chị, có một câu mời khách để lại thời gian nhận hàng."
- Thông báo trong nhóm cư dân: "Viết thông báo sáu dòng cho nhóm cư dân chung cư, rõ ràng, trung tính, thời gian và việc cần làm ở hai dòng đầu."
Để ý trong các mẫu không có tên thật hay số điện thoại. Những chi tiết đó bạn tự điền khi gửi. Còn những chi tiết làm lời văn có hồn như "chị hay mang bánh cho cả phòng" thì nên đưa vào, vì đó là thứ AI không tự nghĩ ra được.
Những lỗi giọng văn AI hay mắc và cách sửa
Lỗi thứ nhất là giọng quá trau chuốt. Câu nào cũng có tính từ, lời chúc nào cũng "tràn đầy niềm vui, hạnh phúc và thành công", tin bán hàng nào cũng "chất lượng hàng đầu". Đọc qua thấy đẹp, nhưng người nhận cảm thấy ngay đây là văn soạn sẵn. Cách sửa: dặn "viết giản dị như người thật nói, bỏ những từ khen chung chung, mỗi câu chỉ một ý".
Lỗi thứ hai là giọng dịch: câu dài, đảo trật tự kiểu tiếng Anh, dùng những cụm như "điều này giúp bạn có thể" lặp đi lặp lại. Cách sửa: dặn "viết như người Việt nói hằng ngày, câu ngắn, chủ ngữ rõ ràng". Nếu vẫn chưa tự nhiên, bạn chỉ ra cụ thể một câu nghe như dịch và yêu cầu viết lại riêng câu đó.
Lỗi thứ ba là giọng không đều: đầu thư lễ phép, cuối thư suồng sã, hoặc xưng hô đổi giữa chừng. Lỗi này hay gặp khi bạn góp ý sửa nhiều lần. Cách sửa: yêu cầu "rà lại cả bài cho thống nhất cách xưng hô và giọng văn theo đoạn đầu". Lỗi thứ tư là thêm lời bình không ai yêu cầu, như kết thư bằng một câu triết lý. Cách sửa đơn giản: "bỏ câu cuối, kết thúc bằng lời cảm ơn".
Độ dài và giọng đã đúng: vẫn đọc lại trước khi gửi
Khi bản nháp đã vừa độ dài và đúng giọng, bạn dễ gửi ngay. Hãy dành thêm một phút đọc lại với tư cách người nhận. Đọc to nếu có thể; tai nghe ra những chỗ gượng gạo mà mắt bỏ qua. Kiểm xem có câu nào bạn sẽ không bao giờ nói ngoài đời không, nếu có thì sửa thành cách bạn vẫn nói.
Kiểm thêm những thông tin thực tế trong bài: ngày giờ, địa điểm, tên người, con số. Khi AI rút gọn hay đổi giọng, những chi tiết này có thể bị đổi theo mà bạn không để ý. Với văn bản gửi cấp trên, khách hàng hay cơ quan, một chi tiết sai có thể gây phiền hơn cả một câu văn vụng.
Cuối cùng, nhớ rằng người nhận đang đọc lời của bạn, không phải của AI. Nếu lời chúc hay lời cảm ơn quá trơn tru đến mức không còn giống bạn, hãy sửa lại vài chữ theo cách của mình. Một câu hơi vụng mà chân thành thường được đón nhận tốt hơn một đoạn văn hoàn hảo nhưng xa lạ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dặn AI viết một trăm chữ mà nó viết dài hơn nhiều?
Chatbot xử lý văn bản theo cách khác với cách con người đếm từ, nên nó không đếm chữ chính xác. Bạn nên dặn độ dài bằng số câu hoặc số dòng, những đơn vị AI làm đúng hơn. Nếu bắt buộc theo số chữ, tự đếm lại bằng công cụ đếm chữ trong trình soạn thảo và yêu cầu rút thêm nếu cần.
Làm sao để AI viết giọng giống mình hơn?
Cách hiệu quả nhất là dán một hai tin nhắn hoặc đoạn văn bạn từng viết, đã bỏ thông tin riêng, và yêu cầu AI học giọng văn từ đó. Kèm theo mô tả người đọc và hoàn cảnh. Sau khi có bản nháp, sửa vài chữ theo cách bạn hay nói để lời văn thật sự là của bạn.
AI viết lời chúc nghe sáo quá thì sửa thế nào?
Bạn dặn bỏ những cụm từ chúc chung chung, viết giản dị như người thật nói, và đưa thêm một chi tiết riêng về người được chúc như một kỷ niệm hay thói quen dễ thương của họ. Chi tiết thật làm lời chúc có hồn, điều mà AI không tự nghĩ ra được nếu bạn không kể.
Có nên yêu cầu AI giải thích như cho trẻ em khi mình không hiểu một vấn đề không?
Có, đây là cách rất hiệu quả để hiểu một khái niệm khó. Bạn có thể yêu cầu giải thích cho học sinh tiểu học, sau đó hỏi tiếp ở mức sâu hơn khi đã nắm ý chính. Lưu ý cách giải thích đơn giản có thể bỏ bớt chi tiết, nên với việc quan trọng cần tìm hiểu thêm từ nguồn đầy đủ.
Giọng văn đúng rồi nhưng xưng hô lộn xộn thì làm sao?
Bạn chỉ rõ cách xưng hô mong muốn, ví dụ xưng em và gọi anh chị xuyên suốt, rồi yêu cầu AI rà lại cả bài cho thống nhất. Lỗi này hay xuất hiện sau nhiều lượt góp ý, nên mỗi khi sửa xong bạn nên đọc lại toàn bài một lượt trước khi gửi.
Có thể đặt sẵn giọng văn để AI luôn dùng không?
Một số chatbot cho phép đặt hướng dẫn riêng hoặc tính năng ghi nhớ trong phần cài đặt, nơi bạn có thể mô tả giọng văn ưa thích. Tính năng này khác nhau theo dịch vụ và phiên bản, bạn kiểm trong ứng dụng mình dùng. Cách đơn giản hơn là lưu sẵn đoạn mô tả giọng văn trong ghi chú để dán khi cần.